|
Muhabbet kelimesi, hiçbir zaman güncelliğini yitirmeyen ve hemen her din ve
kültürde kendisinden sıkça bahsedilen bir kavramdır. Bu itibarla İslâm
kültüründe de özellikle tasavvuf, felsefe ve edebiyat gibi sahaların en temel
konularından birisini teşkil etmiştir (382). Hatta sûfîler ve bazı filozoflar
muhabbeti, yaratılışın yegâne sebebi olarak görmüşler-
Duygu, insanın en belirgin
vasıflarından birisi ise sevgi de duyguların en hassas olanıdır. İnsanın
mutluluğu bakımından duygularının müsbete yönlendirilmesi ve tatmin edilmesi
vazgeçilmez bir zarurettir. Bu sebeple genelde bütün dinler, insanî duyguların
tatminine yönelik düzenlemeler getirmiştir. İnsanda sıhhatli bir konumda olması
gereken en temel dînî duygular ise hiç şüphesiz Allah'a yönelik olanlarıdır. Bu
itibarla Allah sevgisi, dînin önemle üzerinde durduğu konulardan birisidir.
Arapça'da sevgiyi ifade eden birçok
kelime bulunmaktadır. Âdeta sevginin her bir derecesi ve şekli için ayrı bir
kelime kullanılmıştır (384). Biz burada söz konusu kelimelerin hepsi üzerinde
ayrı ayrı duracak değiliz. Ancak Kur'ân-ı Kerim 'de Allah sevgisini ifadede
kullanılan "el-me-habbe" ve "el-mevedde" kelimeleri hakkında kısaca bilgi
verecek ve sonra da kalbin Allah'a sevgi ile yönelmesinin ne anlama geldiğini
ilgili âyetler çerçevesinde değerlendireceğiz.
Dilimizde genelde "muhabbet" şeklinde
ifade edilen "el-mehabbe" kavramının lügat ve ıstılah anlamı hakkında değişik
görüşler ileri sürülmüştür. İbn Kayyim (v. 751/1350) "el-Mehabbe" kelimesinin
sözlük anlamı hakkında beş ayrı görüşün mevcudiyetine işaret eder:
1. "Saflık ve beyazlık". Nitekim Araplar dişlerin parlak ve temizliği için "hubebü'l-
esnan" terkibini kullanırlar.
2. "Yükselmek ve açığa çıkmak". Meselâ sağanak yağmurlar sebebiyle suyun üstüne çıkan şeylere "habebü'1-mâ' " ya
da "hubâbü'l- mâ' " denilir.
3. "Sebat ve kararlılık". Nitekim devenin çöküp kalkmaması "ehab-be'l- be'îru"
tabiri ile ifade edilir.
4. "Öz ve çekirdek". Meselâ kalbin içine ve özüne "habbetü'l- kalb"
denildiği gibi tahıl cinsinin bir tek tanesine de "habbe" ismi verilir.
5. "Korumak ve tutmak". Nitekim suyu tutup muhafaza etmesi sebebiyle kovaya
"hıbbü'1-mâ' " da denilmiştir (385).
Dikkat edilirse zikredilen bu anlamların hemen hepsi, muhabbetin
bir yönüne işaret etmektedir. Zira muhabbet katıksız bir sevgidir. Sevgi
liye yönelik kalbî isteklerin coşup taşmasıdır. Kalbin mahbûba âdeta
bağlanması ve hiç ayrılmamasıdır. Hatta sevdiğine canını (özünü) bile
verebilmesidir.
Kur'an'da muhabbetle ilgili diğer önemli bir kavram "el-mevedde" kelimesidir. Bu
kelime Arapça'da "bir şeyi sevmek ve olmasını istemek" anlamına gelen "el-vüdd"
mastarından türemiştir (386). Hatta "çok sevilen" ya da "kendisine yönelene
muhabbet eden" mânalarına gelen "el-Vedûd" (387), bir isim olarak Kur'ân-ı
Kerim'de Allah'a nisbet edilmiştir (388).
"el-Mehabbe" ve " el-mevedde" kelimelerinden başka özellikle edebiyat ve
tasavvufta muhabbetin ileri derecesini ifade etmek için kullanılan ve dilimizde
"aşk" diye bilinen "el-'ışk" kavramı, Kur'an'da kullanılmamıştır. Söz konusu
kavramın Allah sevgisini ifade etmede kullanılıp kullanılamayacağı konusu ise
İslâm âlimleri tarafından tartışılagel-miştir (389). Ancak kabul etmek gerekir
ki bu nevi tartışmalar, kavrama yüklenilen anlamla doğru orantılıdır. Zira "aşk"
kelimesiyle, Allah'a yönelik iman edenlerde bulunması gereken "şiddetli sevgi"
-âyetteki ifaiyle "eşeddü hubb" (390) kastediliyorsa, kelimeye karşı çıkmak
anlamsız olacaktır. Bu bakımdan "aşk" kelimesinin kullanılamayacağı hakkındaki
görüşler değerlendirilirken görüş sahibinin "aşk" anlayışının bilinmesi
gerekmektedir.
Kur'an'da doğrudan olmasa da dolaylı olarak sevgiyi ifade eden daha başka kelime
ve kavramlardan söz etmek mümkün ise de kavramlarla ilgili daha fazla detaya
girmenin esas maksadı gölgeleyeceğini düşünerek muhabbetin ıstılah anlamına
geçmek istiyoruz.
Muhabbetin ıstılah anlamına yönelik de çok çeşitli tarifler yapılmıştır. Hatta İbn Kayyim el-Cevziyye bu tariflerden otuz kadarını zikretmiştir ki bunlardan bazıları şunlardır:
-Hayır olarak görülen şeyi
istemektir.
-Sevdiğini (mahbûbu), sahip olduğu her şeye tercih etmektir.
-Görünen ve görünmeyen her yerde sevgiliye uymaktır.
-Kalbde mahbûptan başka hiçbir şeyin kalmamasıdır (391)
Muhabbetin mahiyetine yönelik yapılan tariflerin yetersizliğine işaret eden İbn
Kayyim, hakikatte muhabbetin tarif edilemeyeceğini ve bu sebeple onun en iyi
tanımının yine "muhabbet" olduğunu ifade eder. Ona göre, yapılan tanımlar
muhabbetin mahiyetinden çok, sebepleri, gerekleri, alâmetleri, neticeleri ve
hükümleri hakkında bir takım bilgilerden ibarettir. Herkes kendi anlayış ve
haline göre muhabbeti tarif etmeye çalışmıştır (392).
Duyguların kişilere göre izafîliği ve sözle ifade edebilmenin hemen hemen mümkün
olmayışı gibi sebepler göz önünde bulundurulursa İbn Kayyim'in tesbitinin
doğruluğu anlaşılmış olacaktır. Zira insanlar fıtrat bakımından birbirlerinden
farklı oldukları gibi yaşadıkları sosyal çevre ve edindikleri tecrübeler
yönünden de eşit değillerdir. Binâenaleyh sevgi denilince herkesin anladığı
ortak bir mâna olsa da bunun derecelen ve ifade ettiği hükümler ayrı ayrıdır.
Bununla beraber sevginin, kalble doğrudan ilgili olduğu hususunda bir görüş
birliğinden bahsetmek mümkündür.
Sevginin menşei ve yönü, kişilerin fıtratına, zevkine, menfaatine ve
güzellik anlayışına göre farklı olabilecektir. Sevgiyle ilgili Kur'ân ve hadislerde verilen bilgiler dikkatli bir şekilde incelenecek olursa bunların
birden fazla müstakil çalışmaya yetecek derecede olduğu açıkça görüle
cektir (393). Binâenaleyh şunu hemen ifade edelim ki bizim burada yapmak istediğimiz, konunun tüm boyutları üzerinde durmak değil, kalb-Allah ilişkisinde muhabbetin önemi ve anlamının ne olduğu sorusunu cevaplamaktan
ibarettir.
Allah ile kul arasındaki muhabbetin ne anlama geldiği konusunda İslâm
âlimlerinin görüşlerini şöyle özetlemek mümkündür:
1. Allah kulunu, kul da Allah'ı sevebilir. Allah'ın kulunu sevmesini sadece ona
rahmet etmesi ve ihsanda bulunması şeklinde anlamak yeterli değildir. Zira
bunlar muhabbetin tabiî bir semeresidir. Bu bakımdan ilâhî muhabbeti, nimet ve
ihsandan ayrı mütalâa etmek gerekmektedir.
2. Hakikat anlamında Allah ne sever, ne de sevilir. Binâenaleyh
Kur'ân ve sünnette zikredilen ve Allah ile kul arasındaki sevgiyi ifade
eden âyet ve hadisler mecazdır ve bu sebeple tevil edilmeleri gerekmektedir. Bu görüşü savunanlar, tevilin nasıl yapılması gerektiği konusunda
ise farklı görüşler ileri sürmüşlerdir:
a. Allah'ın kulunu sevmesi demek, ona ihsan etmesi ve amelleri karşılığında
sevap vermesi demektir. Kulun Allah'ı sevmesi ise sevaba erişmek için O'na itaat
ve ibadeti sevmesi anlamına gelmektedir.
b. Allah'ın kulunu sevmesi, "irâde" sıfatıyla ilgilidir. Zira ilâhî irâde, kul
için yüksek bir makam veya üstün bir hal vermeyi gerektirirse söz konusu irâde
"muhabbet" diye isimlendirilebilecektir. Yine aynı şekilde irâdenin neticesi
olan nimet ve sevaba da "muhabbet" denilebilecektir.
c. Allah'ın kulunu sevmesi bir anlamda onu övmesi demektir. Bu da Allah'ın
"kelâm" sıfatıyla açıklanabilecek bir durumdur (394).
Allah'ın kula ve kulun Allah'a yönelik muhabbetini tevil etme gereği
hissedenler, genellikle Cehmiyye ve Mu'tezile gibi her şeyi kalıplaşmış aklın
sansüründen geçirmeyi zarurî görenlerdir. Bunlar derler ki: "Sevgi, seven ile
sevilen arasında cins benzerliğini gerektirir. Allah ile insan arasında ise
böyle bir şey düşünülemeyeceğine göre muhabbet, Allah Te-âlâ'ya taalluk etmez.
Muhabbet, ancak mahbûba münâsip olmakla olur. Kadîm ile hadis, Halik ile mahlûk
arasında münâsebet yoktur". Bu görüşü savunanlar, sevgiyi, "nefsin, arzu ettiği
şeye meyletmesi" diye yorum-layınca, bu anlamı Allah'ı tenzihe uygun bulmadılar.
Muhabbetin irâde olduğunu, irâdenin ise ancak hadis olan makdûra taalluk
edeceğini ve bundan dolayı kadîm (ezelî) olan Allah hakkında murâd edilmek
mümkün olmadığını ileri sürerek insanların, meleklerin ve peygamberlerin Allah'ı
sevebileceklerini inkâr ettiler ve dediler ki: "Onların sevgilerinin, Allah'a
yaklaşmak, O'nu ta'zim etmek ve O'na kulluk etmek irâdesinden başka anlamı
yoktur". Böylece hem ulûhiyyetin hem de ubudiyetin hususiyetini inkâr ettiler.
Bunu da tam bir tevhid ve tenzih kabul ettiler (395).
Kelâmcıların ekserisine göre de muhabbet, irâde nev'indendir. Hakikatte sadece
mânalara taalluk eder. Binâenaleyh Allah Teâlâ'nın zâtına ve sıfatına taalluk
etmesi imkânsızdır. Ehl-i Sünnet'in ariflerinin yolu ise böyle değildir. Onlar
derler ki: "Muhabbet, hakîki manasıyla, Allah Teâlâ'nın zâtına taalluk eder.
Kula gereken O'nu zâtı için sevmesidir. O'nun mükâfatına muhabbet, noksan bir
derecedir. Sevgi beş duyunun idrakiyle münhasır değildir ki "Allah duyularla
idrak edilemez, hayalde temessül ettirilemez" şeklinde itiraz edilebilsin.
Muhabbet kavramından kastedilen mâna: "İdrakinde lezzet olan şeye gönlün
meyletmesinden" başka bir şey değildir. Böyle bir mânanın zuhur yeri ise kalbdir.
Kalb ise idrak konusunda gözden daha ileridir (396).
Alûsî, araz ile cevher arasında herhangi bir cinsiyet benzerliği olmadığı halde,
sevginin arazlara taalluk ettiğini ileri sürerek, muhabbeti kabul etmeyen kelâm
âlimlerinin, "Muhabbet, seven ile sevilen arasında cins benzerliğini gerektirir,
dolayısıyla Allah'a taalluk etmez" şeklindeki sözlerinin hakikatte hiçbir anlamı
olmadığını ifade etmiştir (397). İbn Kayyim el-Cevziyye de muhabbetin, akıl,
nakil, fıtrat, kıyas ve zevk gibi birçok yoldan ispat edilebileceğini
söyleyerek, muhabbeti tevil edenleri ağır bir dille tenkit eder (398).
Kur'ân ve sünnetin verdiği bilgiler dikkatli bir şekilde incelenecek olursa dînî
duygunun temelini sevgi unsurunun oluşturduğu açıkça görülecektir. Zira imanın
oluşumunda sevgi unsuru olduğu gibi amelin kolay ve istenilen ölçüde yerine
getirilebilmesi de ancak sevgi ile mümkün olabilecektir. Diğer bir ifadeyle iman
edilen obje, inanan tarafından sevgiyle benimsenmemişse orada imanın varlığından
ve devamından söz etmek doğru olmayacağı gibi iman adına yapılan davranışların
da sıhhatinden bahsetmek zordur. Nitekim şu âyet-i kerîme, iman nimetinin esasen
sevgi kaynaklı olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir:
"...Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalblerinizde süsledi. Küfrü, fışkı
ve isyanı ise çirkin gösterdi" (el-Hucurât 49/7).
Kur'ân, kalbî bir yöneliş ve arzuyu ifade eden muhabbetin hakikatte yalnız Allah
Teâlâ'ya yöneltilmesi gerektiği üzerinde ısrarla durur. Nitekim Hz. İbrahim'in
dilinden "Ben batanları sevmem" (el-En'âm 6/76) buyrularak fânî varlıkların
gerçek anlamda sevgiye layık olmadıkları vurgulanırken, Allah'tan başka canlı ve
cansız her nevi varlığı "Allah'ı sever gibi sevmenin" yanlışlığına da şöyle
dikkat çekilir:
"İnsanlardan bazıları Allah'tan başkasını Allah'a denk tanrılar edinir de onları
Allah'ı sever gibi severler"(el-Bakara 2/165).
Bu âyetin devamında-ise müminde bulunması gereken Allah sevgisinin
sınırsızlığına şöyle işaret edilir:
"...İman edenlerin Allah'a karşı sevgileri ise her şeyden daha sağlam ve
kuvvetlidir".
Elmalılı'nın da ifade ettiği gibi "Bu âyet bize gösteriyor ki mânay-ı ulûhiyette
son derece muhabbet bir esastır. Ve mâbud en yüksek mah-bûbdur ve böyle son
derece sevilen şeyler ne olursa olsun mâbud ittihaz edilmiş olur. Buna enbiyâ ve
evliyayı mâbud derecesine çıkarmak da dahildir. Bunun için Allah'ın velileri ve
melekleri gibi sevgili kullarını severken âyetin muhtevasını göz önünde
bulundurmalı ve onların muhabbetini, Allah muhabbeti derecesine vardırmaktan
sakınmalıdır. Zira Allah için sevmekle, Allah sever gibi sevmek arasındaki farkı
iyi anlamak gerekmektedir. Allah'ı sevenler elbette Allah'ın yolunda giden
sevgili kullarını da severler, fakat Allah gibi değil, Allah için severler ve bu
sevgi ile Allah yolunda onlara tabi olurlar. Binâenaleyh, Allah'ın sevdiği
kullarını sevmek ve onlara ittiba etmek günah ve şirk değildir. Aksine bu gibi
sevgiler muhabbetullaha bir delil teşkil ederler" (399).
Kur'an'a göre Allah sevgisinin dışında her nevi sevgide haddi aşmak (aşırılık)
söz konusu olabilir. Evet insan yaratılış itibariyle ehl-ü lyâli-ne, anne ve
babasına, yakın akrabasına ve dünya metâına karşı sevgi besleyebilir. Bu
tabiîdir. Ancak dikkat edilmesi gereken husus, bu çeşit sevgilerin, Allah ve
Resulünün sevgisinden daha öncelikli olmamasıdır. Aksi halde imanın sıhhatinden
bahsetmek gerçekçi olmayacaktır. Nitekim şu âyet bu ölçüye dikkat etmeyen
müminlere yönelik ciddi bir uyarı niteliğindedir:
"De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, hısım
akrabanız, kazandığınız mallar, kesâda uğramasından korktuğunuz ticâret,
hoşlandığınız meskenler, size Allah'tan, Resulünden ve Allah yolunda cihad
etmekten daha sevgili ise artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin. Allah
fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez"(et-Tevbe 9/24).
Hz. Peygamberin "iman nedir?" sorusuna, kelime-i şehâdeti zikrettikten sonra,
"Allah ve Resulünün bu ikisi dışında kişiye her şeyden daha sevimli
olmasıdır"400 sözleriyle karşılık vermesi de sevgi ile iman ilişkisinin boyutunu
göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Bir başka hadiste ise "imanın tadını a/manın"
ancak böyle bir sevgiyle mümkün olabileceği belirtilmiştir401.
Kalbde sevgi duygusunun oluşmasında sevilen bakımından güzellikAemâl ve ihsan
edicilik önemli iki unsurdur. Zira insan, bozulmamış selîm bir fıtrata sahipse
güzelliğeAemâle ve ihsana karşı gönlünde tabiî bir akışın varlığını
hissedecektir. Binâenaleyh Allah'ı kemâl sıfatlarıyla tanıyan ve O'nün sayısız
nimetlerinin bilincinde olan bir kimse, derin bir sevgi ile Allah'a yönelme
gereğini hissedecektir. Bu bakımdan bir kalb-de Allah sevgisinin olmamasının
yegane sebebi, Allah'ı tanıyamamak ve O'nün nimetlerini görememektir. Nitekim
Kur'ân, Allah'ı tanımayan ve nimete şükretmeyen nankörleri, kalbleri mühürlü ve
kör kimseler olarak niteler402 ve böyle kimselerden oluşan sevgisiz toplumların
helak edileceklerine de şöyle dikkat çeker:
"Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, yakında öyle
bir toplum getirecek ki O, onları sever, onlar da O'nu severler... "(el-Mâide
5/54)
Bu âyet, Allah ile kul arasında karşılıklı bir muhabbet bağının gerekliliğini
açık bir şekilde vurgulamaktadır. Din bir teslimiyet ise teslimiyetin temeli de
muhabbettir. Zira muhabbet olmadan teslimiyetin sıhhatinden bahsetmek zordur.
Bazı âlimler söz konusu âyette geçen "yuhibbuhüm =Allah onları sever" ifadesinin
"yuhibbûnehü =onlar da Allah'ı sever" ifadesinden önce zikredilmesini delil
göstererek sevginin esasen Allah'tan başladığını ve kulun Allah'ı sevmesinin de
hakikatte O'nun kuluna olan sevgisinin tabiî bir sonucu olduğunu söylemişlerdir
(403). Allah Teâlâ Kur'ân-ı Kerim'de bir taraftan dilediği bazı kullarını
görünen bir sebebe bağlı olmadan da sevebileceğine işaret ederken (404) diğer
taraftan da genel bir sünneti olarak ihsan erbabını (405), tevbe edenleri,
tertemiz olanları (406), takvaya riâyet edenleri (407), adaletli olanları (408),
Allah'a güvenip dayananları (409), sabredenleri (410), kendi uğrunda saf saf
cihad edenleri (411) seveceğini buna mukabil haddi aşanları (412), bozguncuları
(413), nankörleri (414), günahkârları (415), zâlimleri (416), böbürlenenleri
(417), emânete riâyet etmeyenleri (418) ve israf edenleri (419) de sevmeyeceğini
açıkça beyan etmektedir. Bu itibarla ilâhî muhabbete mazhar olmak, ihsân-ı
Rabbani olduğu kadar kulun kes-biyle de yakından ilgili bir husustur,
denilebilir. Fakat kesb diye adlandırılan amellerin de Allah'ın lütfü, ihsanı ve
tevfîkı ile gerçekleştiği göz önünde tutulursa istenilen muhabbete erişmenin
ancak Allah'ın yardımıyla mümkün olacağı açıkça anlaşılır. Binâenaley Allah'tan
muhabbet talebinde bulunmak, kulluğun zarurî bir gereği olmaktadır. Nitekim
Allah elçisinin şu duaları da böyle bir talebin gerekliliğine işaret etmektedir:
"Ey Allahım! Beni sevginle ve senin katında kendisini sevdiğim için istifade
edebileceğim kimsenin sevgisiyle rızıklandır..." (420).
Sevgi, kalbî bir duygu olması itibariyle mücerred, tezahürleri bakımından da
müşahhas bir manzara arzetmektedir (421). Bu bakımdan gereği yerine getirilmeyen
bir sevgi iddiası, sadece bir sözden ibarettir. Nitekim Allah'ı sevdiklerini
söyleyen fakat Allah Resulüne tâbi olmayan kimselerin sevgi iddialarında
gerçekçi olmadıkları Kur'ân tarafından şöyle beyân edilir:
"(Resulüm!) De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyunuz ki Allah da sizi sevsin
ve günahlarınızı bağışlasın"(Âl-i İmrân 3/31).
Sevginin dışa yansıyan birçok tezahüründen bahsetmek mümkündür. Sevdiğini her
şeye tercih etmek, onun isteklerini öncelikle yerine getirmek, ona ait olan ve
onunla yakın ilgisi olan her şeye muhabbet beslemek, ona benzemeye çalışmak,
itaatte kusur etmemeye gayret etmek, onu çokça zikretmek ve âdeta unutmamak,
onun sevdiklerini sevmek ve sevmediklerini ise sevmemek ve hatta onun uğrunda
tüm varlığını fedâ edebilmek gibi hususlar, bu tezahürlerden bazılarıdır (422).
Sevgi, seven ile sevileni birbirine yaklaştıran ve hatta birçok konuda
aynîleştiren bir fonksiyona sahiptir. Sosyal ve psikolojik bir vakıa olarak
birbirini seven kimselerin zamanla birbirlerine duygu, düşünce, davranış ve
hatta şeklen benzedikleri bilinen bir husustur. Nitekim bazı araştırmacılar
tasavvufi bir terim olan "râbıta" kavramını, duygu ve davranışların mürşidden
müride muhabbet yoluyla geçmesini temine yönelik bir uygulama olarak
yorumlamışlardır (423). İlâhî irâdenin insanın yeryüzünde halîfe olmasını
dilemesi gerçeği (424) göz önünde bulundurulursa kulun hilâfete liyakat
kesbetmesi için Allah'a yönelik şiddetli bir muhabbete sahip olmasının
gerekliliği kolayca anlaşılır. Nitekim Hz. Peygamberden nakledilen kudsî bir
hadiste, Allah'ın kendisine farz kıldığı hususları yerine getiren ve ayrıca
nafilelerle de kulluğunu sürdüren kimselerin Allah tarafından sevileceğini ve
artık böylelerinin tüm fiil ve davranışlarının, ilâhî irâdeye mutabık olacağının
bildirilmesi de ilâhî sevginin insanı hilâfete hazırlamadaki etkisini göstermesi
bakımından dikkat çekicidir (425). Allah'ın sevgisine mazhar olmanın bir diğer
mükâfatı ise melekler ve sâ-lih kullar tarafından da sevilen kimse olmaktır
(426).
Sevgi, sevilenle beraber olmayı gerektirir. Nitekim Allah Resulü, "Kişi sevdiği
ile beraberdir" (427) buyurmuştur. Allah'ı sevmek demek aynı zamanda O'na
kavuşmayı da arzulamak demektir. Tasavvuf literatüründe "vuslat arzusu"
terimiyle ifade edilen bu durum, cemâl-i ilâhiye kavuşmak için ölümü bile
sevimli hale getirebilecek bir muhabbet derecesini ifade etmektedir. Aksi halde
Allah sevgisi iddiası, samimiyetten uzak bir temenniden ibaret olacaktır.
Nitekim Kur'ân, kendilerini Allah'ın oğulları ve sevgilileri (428) olarak takdim
edenlerin (Ehl-i Kitap) bu iddialarında samimi olmadıklarını ölüm testine tabi
tutarak ortaya çıkarır:
"De ki: Ey Yahudiler! Eğer insanlar arasında yalnız kendinizin Allah'ın dostları
olduğunuzu sanıyorsanız, bunda da samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin
(bakalım)! Ama onlar, ellerinin (yapıp) öne sürdüğü (işler) yüzünden asla ölümü
temenni etmezler. Allah zâlimleri bilir"(el-Cum'a 62/6-7).
Nefret ve kin duygusu, ayırıcı ve parçalayıcı bir fonksiyona sahipken sevgi
duygusu, bütünleştirici ve kaynaştırıcıdır. Bu itibarla toplumların sıhhati,
fertlerinin birbirini sevip sevmemesiyle yakından ilgilidir. Esasen cemâat de
birbirini seven kimselerin oluşturdukları topluluklardır. Birbirini sevmeyen
fertlerin birlikte bulunmaları, zahiren bir topluluk oluştursa bile bir cemâat
teşekkülü için yeterli değildir. Cemâatin teşekkülünde kalblerin birbirine ülfet
etmesi vazgeçilmez bir şarttır. Niteki Kur'an'ın bildirdiğine göre Hz. ibrahim,
oğlu İsmail ile annesini Mekke vadisine yerleştirdikten sonra Allah'a şöyle
yalvarmıştır:
"Ey Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için ben, neslimden bir kısmını senin
Beyt-i Harem'inin (Kabe'nin) yanında, ziraat yapılmayan bir vadiye yerleştirdim.
Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyledici kıl..."
(İbrahim Sûresi 14/37).
Kişinin duygu, düşünce ve davranış biçimlerinin teşekkülünde sevgi unsurunun
önemli bir yeri olması sebebiyle Kur'ân, inanan insana âdeta sevgi sınırları
çizmiştir. Meselâ dünyayı ahirete tercih etmek, mala tutkuyla bağlanmak,
inkarcılara ve ehl-i kitaba muhabbet beslemek zem-medilirken (429), Allah'ı her
şeyden fazla sevmek, müminlere dost olmak, Allah yolunda severek infakta
bulunmak, taatlere sevgiyle yönelmek, methedilmiştir (430). Kısaca Allah adına
olmayan ve O'nun önüne geçen her nevi sevginin gönle girmesi ve gönlün ona
meyletmesi.yasaklanmıştır, denilebilir. Binâenaleyh kalbdeki sevgilerin yönü,
derecesi ve sınırı, Allah'ın belirlediği ölçüler içerisinde olmak durumundadır.
Evet sevgi her ne kadar bazen irâdeye bağlı olmadan da oluşuveren kalbî bir
meyil ise de kişi bir şekilde gücü nisbetinde sevginin yönüne ve ölçüsüne dikkat
etmekle yükümlüdür. Zira sevginin irâdeyle tabiî bir ilişkisinin var olduğu
inkâr edilemez bir gerçektir (431). Ancak hemen ifade edelim ki Kur'ân, irâde
dışı oluşan ve sahip olmaya güç yetirilemeyen duygulardan dolayı kişinin sorumlu
tutulmayacağını da açıkça beyan etmiştir (432).
Netice olarak, insanın hissiyatını "kör ve sağır edebilecek" derecede etkileyici
bir fonksiyona sahip olan sevgi duygusu (433), kalb-Allah ilişkisi bakımından da
son derece önemlidir. Öyle ki Allah ile kul arasında muhabbet bağı kalmamışsa,
hayatın da anlamı kalmamış demektir. Zira insanın yaratılış gayesi Allah'a
kulluk- (434), kulluğun özü de teslimiyet (435) ise işte muhabbet, bu
teslimiyeti gerçekleştiren yegane unsurdur. Binâenaleyh Kur'ân ve sünnette
sevginin yönü, keyfiyeti, derecesi ve kime/neye ne ölçüde olması gerektiği gibi
hususlar detaylı bir şekilde açıklanmışsa bunun en önemli sebeplerinden birisi
işte bu teslimiyet gerçeğidir. Kişinin düşünce ve davranışlarının meydana
gelmesinde kalbin önemi ne ise kalbin yöneliş ve fonksiyonlarını etkilemede de
sevginin rolü odur. İşte bu bakımdan kalbin selîm olması ancak Allah sevgisinin
gönle hakim olmasına bağlıdır. Zira kişi sevdiğini çok anacaktır. Kalblerin
itmi'nâna ermesinin yegâne yolu ise Allah'ı çokça zikretmektir (436)
382 bk. Uludağ, Süleyman, "Aşk", DİA, IV, 11-21.
383 Bu görüş sahipleri daha çok hadîs-i kudsî diye rivayet edilen ve
sûfflerce büyük ilgi gören, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi istedim ve
bu yüzden âlemi yarattım"
(bk. Aclûnî, Keşfu'l-hafâ, II, 173) anlamındaki sözü delil göstererek,
Allah'ın sevgiyle tecelli etmesinden âlem meydana gelmiştir, derler (bk.
Uludağ, Süleyman, "Aşk", DİA, IV, 13).
384 bk. Küçük, Râşit, Sevgi Medeniyeti, s. 17-23.
385 bk. İbn Kayyım el-Cevziyye, Medâric, III, 10.
386 Râğıb, Müfredât, s. 516.
387 "el-Vedüd" kelimesi, ism-i failin "feûl" vezninde gelen mübalağa
sîgasıdır. Arapça'da bu vezinde gelen kelimeler, hem ism-i fail hem de ism-i
mef'ül mânasını ifade edebileceğinden her iki şekilde de açıklamak
mümkündür. Binâenaley Allah Teâlâ'nm "el-Vedûd" ismi, "çok seven" ve "çok
sevilen" anlamına gelmektedir (bilgi için bk. Yıldırım, Suat, Kur'an'da
Ulûhiyyet, s. 158-159).
388 Hûd H/90; el-Burûc 85/14.
389 Bilgi için bk. Uludağ, Süleyman, "Aşk", DİA, IV, 11-13.
390 el-Bakara 2/165.
391 bk. age., III, 11-17.
392 bk. age., III, 10
393 Sevgi konusunun Kur'ân, hadis ve İslâm düşüncesinde hangi boyutlarda ele
alındığını görmek için şu eserlere bakmak yeterlidir, bk. Gazzâlî,, ihya, V,
180-234; İbn Kayyim el-Cevziyye, age., 111, 6-43; Küçük, Râşid, age.,
17-223.
394 bilgi için bk. İbn Kayyim, age., 111, 18-20. ;.
395 bk. Yıdırım, Suat, age.. s. 162.
396 bk. Âlûsî, Rûhu'l-me'ânî, III, 129.
397 Âlûsî, age., III, 129.
398 Medâric, III, 20.
399 bk. Elmalık Hak Dini. l, 572-574.
400 Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, s. 11.
401 Buharı, İman, 9; Müslim, İman, 67; Ebû Dâvûd, Zekat, 5; Tirmizî, İlim,
10.
402 el-Bakara 2/6-7; el-Hacc 22/46.
403 bk. Râzî, Mefâtîh, XII, 21.
404 Tâhâ 20/39.
405 el-Bakara 2/195.
406 el-Bakara 2/222.
407 ÂI-i İmrân 3/76.
408 el-Mâide 5/42.
409 Âl-i İmrân 3/159.
410 Âl-i İmrân 3/146.
411 es-Saff 61/4.
412 el-Bakara 2/195.
413 el-Mâide 5/64.
414 el-Bakara 2/276.
415 en-Nisâ 4/107.
416 Âl-i İmrân 3/57.
417 en-Nisâ 4/36.
418 el-Enfâl 8/58.
419 el-En'âm 6/141
420 Tirmizî, Deavât. 73.
421 Küçük, Râşit, age., s. 5.
422 bk. Küçük, Raşit, age., s. 46-56.
423 bk. Gündüz, İrfan, "Tasavvuf! Bir Terim Olarak Rabıta", MÜİFD, sy. 7-10,
İstanbul 1995, s. 243 274
424 el-Bakara 2/30
425 Hadis-i kudsî'nin mâna olarak tam metni şu şekildedir: Allah Teâlâ şöyle
buyurdu: "Kim benim bir velîme düşmanlık ederse, muhakkak ben o kişiye harp
ilan ederim. Kulum bana, kendisine farz kıldığım hususları yerine
getirmekten daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Nafilelerle de yaklaşmaya
devam eder, tâ ki ben onu severim. Ben onu sevince de onun işiten kulağı,
gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum. Benden her ne talep ederse onu
mutlaka veririm. Hangi şeyden korumamı isterse onu muhakkak o şeyden
korurum. Ben azîmüşşân yaptığım hiçbir şeyde ölümü hoşlanmayan mümin kulumun
(canını almakta) tereddüt ettiğim kadar tereddüt etmem. Halbuki ben de onun
ölümden hoşlanmamasını kerih görüyorum" (Buharı. Rikâk, 38).
426 Müslim, Birr, 158.
427 Buhârî, Edeb. 96: Müslim, Birr, 165: Tirmizî. Zühd, 50.
428 el-Mâide 5/18
429 el-Kıyâme 75/20-21 ;el-Fecr 89/20; el-Mâide 5/51; Hûd 11/113.
430 el-Bakara 2/165, 177; et-Tevbe 9/71; el-İnsân 76/80; Yûsuf 12/33.
431 Allah'a yönelik sevginin irâdeyle yakın ilişkisinden dolayı âlimler
muhabbeti; tabiî ve aklî olmak üzere iki kısımda mütalâa etmişlerdir.
"Muhabbet-i tabiiyye, tab'a (fıtrata) mülâyemettir. Muhabbet-i akliyye ise
gayede bir hayır ve menfaat idrakinden neşet eder ki sıhhat için ilacı
sevmek kabilinden gayeye nazaran tabiî, mebde'e nazaran aklî ve mecazî bir
muhabbet demek olur. Bununla beraber her iki takdirde de muhabbetin hakikati
bir akıl işi değil, doğrudan doğruya Allah Teâlâ'nın verdiği bir histir.
Allah'ın sevdirmediği şeyler, düşünmekle sevilemez, ancak Allah'ın
sevdirdiği şeyler bilinmek, düşünülmek sayesinde akıl ile, tecrübe ile sevgi
şuuruna erilebilir " (bk. Elmalılı. Hak Dini, VI, 4459).
432 el-Bakara 2/286.
433 bk. Ebû Dâvud, Edeb, 116.
434 ez-Zâriyat 51/56.
435 el-Bakara 2/112; en-Nisâ 4/125.
436 er-Ra'd 13/28.
|
